Reurbanizacja - wyzwanie dla Europy

Reurbanizacja - odnowa śródmieść w zrównoważonym rozwoju zwartych miast

Artykuł pochodzi z miesięcznika Urbanista Nr 3/2008 Ewa Heczko-Hyłowa

Zdaniem europejskich urbanistów - zarówno planistów jak i naukowców - najważniejszym obecnie problemem rozwoju miast jest ich odnowa, a proces ten powinien zarazem skutkować powstrzymaniem rozlewającej się na ich obrzeżach rozproszonej zabudowy. W kręgach europejskich ekspertów dominuje też pogląd, iż podjęcie wysiłku na rzecz ustabilizowania i odnowy śródmieść jest poważnym nowym wyzwaniem dla władz miejskich "starej" i "nowej" Europy na nadchodzące dziesięciolecia.

Degradacja historycznych śródmieść, które z wielu różnych przyczyn stały się coraz bardziej uciążliwe do mieszkania, pracy i wypoczynku, cechuje wiele europejskich miast i wciąż jeszcze się nasila. Jedną ze znaczących przyczyn jest wyludnianie się centralnych dzielnic, spowodowane starzeniem się populacji. Zjawisko to - powszechne w Europie zachodzi również w Polsce, w której wreszcie także zostało dostrzeżone (choć dodatkowo nakładają się tu nasze, specyficzne problemy). Tak więc pustoszeją mieszkania, niszczeją kamienice - nawet te o wysokich walorach architektonicznych i kulturowych - pogłębia się ich techniczna degradacja. Postępuje także dekapitalizacja infrastruktury technicznej. W skrajnych przypadkach, np. w Lipsku dotkniętym po 1989 roku utratą znacznej liczby mieszkańców, mimo aktywnych działań władz miasta, opustoszałe kamienice popadają w ruinę i przestają fizycznie istnieć. W obszarach śródmieść pojawiają się niekorzystne zmiany funkcjonalne, przede wszystkim znika funkcja mieszkaniowa. W to miejsce często pojawia się działalność biznesowa, a niektóre śródmieścia zamieniają się na przykład w "produkt turystyczny". Pogłębia się niewłaściwa struktura wiekowa, a brak młodej populacji stawia pod znakiem zapytania dalszy rozwój nie tylko dzielnic centralnych. Zróżnicowanie mieszkańców pod względem dochodów oznacza na ogół ich pauperyzację, lokatorzy o niskich dochodach zostają ze śródmieść wyeliminowani, wzrasta ilość "pustostanów".

W Polsce kryzys śródmieść ma swą dodatkową specyfikę. Chodzi o spadek po komunizmie w postaci nieuporządkowanych ksiąg hipotecznych i niejasnego stanu prawno-własnościowego kamienic. Narasta ponadto tzw. "luka remontowa", czyli permanentny brak środków na remonty, zwłaszcza prywatnych kamienic. Brakuje zachęt czy programowego wsparcia dla właścicieli kamienic ze strony państwa i władz publicznych.

Zatem w obszarach śródmieść degradacja zabudowy i przestrzeni publicznych skumulowała się z wszelkimi nierozwiązanymi problemami społecznymi i ekonomicznymi oraz z uciążliwościami środowiska. Śródmieścia, będące sercem i wizytówką miast, podupadają, tracąc znaczenie, atrakcyjność, a także tradycyjne funkcje i charakter dzielnic mieszkaniowych. O ich tożsamości lub nawet unikalności przesądza historyczna tkanka urbanistyczna, tymczasem często pod znakiem zapytania stoi jej fizyczne zachowanie. Zagrożona jest sama istota europejskich miast.

Jednocześnie, poszukiwanie lepszych warunków do mieszkania, a także dla działalności firm, skierowało się ku peryferiom. Na zewnątrz miast nadal powiększają się obszary zabudowy rozproszonej kosztem terenów otwartych. Warto podkreślić, iż "rozlewanie" się miast europejskich postępuje w warunkach kryzysu demograficznego, nie jest więc ono uzasadnione przyrostem liczby ludności. Dotyczy to także Polski. Dodatkowo proces ten wpływa niekorzystnie na środowisko przyrodnicze, likwidując lub uszczuplając pozamiejskie tereny otwarte oraz dzieląc je na oderwane części (zjawisko fragmentacji). Mieszkańcy suburbiów dojeżdżają do pracy do miasta, a intensyfikacja ruchu samochodów osobowych wzmaga z kolei presję na tworzenie nowych miejsc parkowania wewnątrz miast - najczęściej znów kosztem zieleni. Zachodni eksperci już w latach 90. dowiedli, iż tego rodzaju "rozwój" jest sprzeczny zarówno z ekologią jak i rachunkiem ekonomicznym, bowiem znacznie wzrastają koszty utrzymania miasta.

Sposób rozwiązywania tych problemów prezentuje jedna z najnowszych koncepcji naukowych - reurbanizacja. Zarazem jest ona postrzegana jako pożądane, kolejne, czwarte stadium w generalnym modelu procesów urbanizacyjnych w Europie. Rzecz w tym, iż proces ten nie dokonuje się samoczynnie.

Urbanizacja, czyli wzrost miast, charakteryzował, się masową migracją ludności ze wsi do miast. Wiązało się to z rozwojem przemysłu, wzrostem gęstości zaludnienia, a także zagęszczeniem struktury zabudowy, zwłaszcza w strefach centralnych (proces centralizacji). Suburbanizacja to faza druga, w której bardziej zamożne grupy społeczne, poszukując lepszych warunków do życia, przenoszą się z centrum na przedmieścia (proces względnej decentralizacji). W centrach miast spada gęstość zaludnienia, przedmieścia powiększają się, zarówno pod względem liczby ludności jak i obszaru, ale ogólny bilans ludnościowy aglomeracji pozostaje dodatni. W konsekwencji śródmieście traci swą funkcję centralnego miejsca do życia i punktu odniesienia dla mieszkańców. Kontynuacja tego trendu, ale też inne zmiany, zwłaszcza w regionach przemysłowych, prowadzą w ekstremalnych przypadkach do dezurbanizacji ("kontrurbanizacji"), co w strefie podmiejskiej oznacza zarazem dezintegrację przestrzenną, jak i brak spójności społecznej i ekonomicznej. W tym trzecim stadium wyludniają się i upadają śródmieścia, jednocześnie zamierają przedmieścia, przy czym całkowity bilans ludnościowy aglomeracji staje się ujemny. Reurbanizacja - czwarta faza - zachodzi wówczas, gdy wzrasta liczba mieszkańców śródmieścia w porównaniu do liczby mieszkańców całego Funkcjonalnego Regionu Miejskiego. Władze niektórych miast zachodnioeuropejskich, gdzie skala problemu jest szczególnie dotkliwa (np. Lipsk), starają się inicjować tak rozumiany proces reurbanizacji i podejmują działania na rzecz reanimacji śródmieść.

Reurbanizacja - nowa jakość śródmieść

Koncepcja reurbanizacji była tematem europejskiego projektu badawczo-wdrożeniowego ReUrban (2002-2005), w którego realizacji uczestniczył polski zespół z Instytutu Rozwoju Miast. Idea ta przekroczyła sferę teoretycznej hipotezy, gdyż w oparciu o badania opracowano w ramach projektu także jej postać operacyjną. Analizowana przez naukowców różnych dyscyplin koncepcja przystosowana została do działań praktycznych i przetestowana dzięki włączeniu reprezentantów władz miejskich jako wykonawców projektu (zasada "mostu" między nauką a praktyką). Obiektem badań, a zarazem odbiorcą wyników były cztery europejskie miasta - Lipsk (Niemcy), Bolonia (Italia), Ljubljana (Słowenia) oraz León (Hiszpania), przy czym Urząd Miasta Lipska był inspiratorem i koordynatorem generalnym projektu. Śródmieścia tych miast dysponują zasobami mieszkaniowymi o wysokich wartościach historycznych, a jednocześnie borykają się z licznymi problemami i wielorakimi niekorzystnymi zmianami (m.in. kryzys demograficzny). W każdym z miast wybrano do badań po dwa śródmiejskie zespoły mieszkaniowe.

W projekcie szukano odpowiedzi na pytanie o rzeczywiste problemy tych dzielnic oraz o sposoby poprawy warunków do życia tak, by ludzie chcieli i mogli mieszkać w śródmieściach.

Analizy posłużyły do opracowania teoretycznego modelu i metodologicznego podejścia do reurbanizacji jako procesu. Zamierzeniem projektu było także opracowanie konkretnych i możliwych do transferowania strategii oraz przetranspo- nowanie kompleksowych ustaleń na działania praktyczne (m.in. poprzez przykłady tzw. "najlepszych praktyk"). Opracowano scenariusze rozwoju badanych obszarów w wielodyscyplinarnej perspektywie, zestaw instrumentów prawnych, ekonomicznych i zaleceń organizacyjnych dla wdrażania reurbanizacji. Zaproponowano i przetestowano koncepcję informacji i monitoringu w systemie GIS jako bazy do opisania i analizowania, a także nadzorowania procesu reurbanizacji po zakończeniu projektu. Rezultatem projektu są też strategie komunikacji społecznej oraz plan promocji reurbanizacji.

Innowacyjne strategie reurbanizacji, przetestowane narzędzia dla przeciwdziałania degradacji śródmieść oraz wskaźniki do mierzenia zmian - to elementy konkretnej metody dla wdrażania jednocześnie dwu zasad: reurbanizacji i zrównoważonego rozwoju miast. Projekt pokazał sposoby osiągania trwałej, długoterminowej stabilności społecznej, ekonomicznej i ekologicznej śródmieść. Zarazem działania te zostały tak zaprogramowane, by wywoływać pożądane zmiany w całym mieście, zwłaszcza na obrzeżach. Prowadząc do stymulowania zrównoważonego rozwoju śródmieścia reurbanizacja wpływa pośrednio na przestrzenną zwartość całego miasta i chroni go przed utratą spójności w wielowarstwowym tego słowa rozumieniu.

Pojęcie reurbanizacji zdefiniowano w projekcie jako proces optymalizacji warunków ekonomicznych, społecznych, środowiskowych, prawnych, a także budowlanych dla zapewnienia tętniącej przestrzeni do życia w centrum miasta - przy zachowaniu jego tożsamości i dziedzictwa kulturowego, którą to przestrzeń ludzie wybierają jako miejsce do życia i która przyciąga inwestycje. Reurbanizacja to zarówno proces odnowy śródmieść, jak i konkretna metoda opracowania i wdrażania strategii zrównoważonego rozwoju dzielnicy śródmiejskiej, przynoszącej pożądane skutki dla miasta jako całości. Takie podejście wiąże się nieodłącznie zarówno z analitycznym, jak i normatywnym komponentem planowania urbanistycznego. Przy tym realizacja celów reurbanizacji - aby była efektywna - wymaga stosowania także innych działań, które w Polsce uważa się za pozaplanistyczne.

Ciąg dalszy w papierowym wydaniu miesięcznika Urbanista Nr 3/2008

04.04.2008. 21:51

Ten artykuł nie ma jeszcze żadnych komentarzy.