Uczestnictwo społeczne w planowaniu w czasach współczesnych - I

Uczestnictwo społeczne w planowaniu w czasach współczesnych (cz.I)

Artykuł pochodzi z rozprawy doktorskiej dr inż. arch. Małgorzaty Hanzl Nowe możliwości udziału mieszkańców miast w planowaniu przestrzennym jako wynik zastosowania współczesnych technik komputerowych

Czynnikiem warunkującym rozwój uczestnictwa społecznego w planowaniu jest demokratyczny ustrój państwa. Podstawy teoretyczne oraz praktyczne ukształtowały się na początku lat 60-tych ubiegłego wieku w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej oraz w Wielkiej Brytanii [ Wrona, 1980, s.7 ]. Duży wpływ na rozwój teorii planowania miały programy popularyzowane w latach 50-tych i 60-tych przez Organizację Narodów Zjednoczonych. Znalazły one odzwierciedlenie w polityce krajów rozwijających się. W omawianych programach podkreślano znaczenie działań organizowanych na szczeblu gminnym oraz angażowania ogółu obywateli w politykę. Oprócz kształtowania społeczeństwa obywatelskiego stanowiły one element programu resocjalizacji osób żyjących w trudnych warunkach [ Sanoff, 2000, s.1 ].

Rys. „Pole nowej kultury organizacji publicznego planowania przestrzennego „Objaśnienia: Niezgodności pomiędzy trzema analitycznymi sferami społeczeństwa: Ekonomią (E), Polityką (P) i Kulturą (K), w których miarami wartości są odpowiednio: efektywność, równość, samorealizacja człowieka, wyznaczają wewnętrzne sprzeczności społeczeństwa. Redukowanie konfliktu w planowaniu przestrzennym osiągane jest poprzez dotarcie do ludzi w instytucjach ekonomicznych, politycznych i kulturowych. W procesie decyzyjnym poprzez tworzone: otwarte struktury, partnerskie mechanizmy przepływu informacji oraz intensywne komunikowanie się aktorów możliwe staje się dokonywanie zmian w systemach wartości oraz przez to zbliżanie wartości i celów. W takim procesie dyskusja jest ukierunkowana na jakość tworzonych środowisk” [ Kamiński, 2002, s.103 ]

Obserwując rozwój współczesnej myśli urbanistycznej można wyróżnić trzy podstawowe prądy umysłowe. Są to: planowanie ekonomiczne – zajmujące się rozwojem gospodarczym danego terytorium, planowanie przestrzenne – determinujące kształt, rozmieszczenie i formę zabudowy, oraz analizy polityki w procesie planowania, których celem jest wypracowanie technik skutecznego prowadzenia polityki przestrzennej obszaru. Obszerne analizy powyższych nurtów planowania można znaleźć w pracach: [ Kamiński, 2002 ; Healey, 1997 ].

Rozwój idei uczestnictwa społecznego na kontynencie europejskim Planowanie gospodarcze.

Wątek planowania gospodarczego wywodzi się z krytyki kosztów społecznych liberalizmu gospodarczego w drugiej połowie XIX wieku – jej wynikiem były teorie zakładające szeroki udział społeczny w sprawowaniu władzy. Krytyka wykorzystywania taniej siły roboczej oraz nadmiernej eksploatacji zasobów środowiska stała się podstawą sformułowania założeń Manifestu Komunistycznego Karola Marksa . W dziedzinie ekonomii kapitalistyczne procesy produkcji zostały zastąpione przez planowanie centralne, które miało opierać się na badaniach naukowych i gromadzonej wiedzy [ Healey, 1997, s.11 ]. W praktyce funkcjonowania państw byłego obozu socjalistycznego, w tym również Polski, efekty okazały się inne od zamierzonych: tworzenie bazy wiedzy o całym państwie okazało się niemożliwe; przedsiębiorstwa dążyły do centralnie wyznaczanych celów produkcji, a nie do osiągnięcia zysku; zarządzanie z poziomu państwa uniemożliwiało reakcję na potrzeby obywateli i tworzyły się okazje dla praktyk korupcyjnych. W rezultacie scentralizowane planowanie nie było wydajne ekonomicznie, demokratyczne ani dobre dla społeczeństwa [ Healey, 1997, s.11 ]. Udział obywateli w procesach planowania przestrzennego w Polsce w okresie realnego socjalizmu miał charakter marginesowy. Wynikało to z uznania interesów państwa dyktowanych przez władze centralne za nadrzędną przesłankę zarządzania. [Jędraszko 2005, s.295 ]

Oprócz marksizmu w drugiej połowie XIX wieku popularne były również inne prądy krytykujące liberalizm gospodarczy i proponujące alternatywny, idealistyczny „styl życia” bazujący na społecznościach lokalnych. Healey [1997, s.12] i Kamiński [2002, s.30] zaliczają do nich działalność pionierów planowania, wśród nich Ebenezera Howarda – twórcy idei miasta-ogrodu. Generalną zasadą filozofii społecznej Howarda była współpraca i samorządność mieszkańców miasta-ogrodu. [ Gzell 1996, s.84 ]. Mieszkańcy Letchworth – miasta założonego zgodnie z filozofią Howarda - mogli należeć do spółki First Garden City posiadającej akcje budowy miasta. Nie dopowiedziane detale planu pozwalały mieszkańcom na ich ściślejsze zdefiniowanie [Ibidem, s.84]. Dalszy rozwój myśli zakładającej sterowanie przez państwo gospodarką nie uwzględniał roli społeczności, wykracza więc poza ramy niniejszej pracy .

Powrót do zagadnień społecznych w zarządzaniu gospodarką możemy odnaleźć we współczesnych pracach John’a Friedmann'a , który opracował biurokratyczne metody zarządzania umożliwiające uzyskanie kompromisu pomiędzy wolnością i sprzecznymi interesami jednostek, a potrzebami wspólnoty . Z tej tradycji wywodzą się także współczesne radykalne ruchy ochrony środowiska, poszukujące nowych metod organizacji gospodarki .

Planowanie formy miasta.

Wątek planowania formy miasta – „planowanie fizycznego rozwoju” – od zawsze był przedmiotem urbanistyki. Pierwsze szkice miast teoretycznych powstawały już w epoce renesansu [ Benevolo, 1995, s.113 ]. Wzrost zainteresowania jakością formy miasta nastąpił jako reakcja na niekontrolowaną ekspansję zabudowy związaną z urbanizacją ery przemysłowej . W praktyce planowania przestrzennego wprowadzono następujące instrumenty: regulacje zabudowy, podział strefowy, strategie lokalizacji stref rozwoju, instrumenty dla podziału terenu i jego wykupu na cele publiczne oraz wyposażenia terenów przeznaczonych pod zabudowę w infrastrukturę . W drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku zaczęto opracowywać plany miejscowe [ Niewiadomski, 2003, s.16], co pozwoliło na porządkowanie zabudowy i tworzenie nowych przestrzeni publicznych i zieleni miejskiej.

W latach 40-tych i 50-tych XX wieku planiści europejscy postrzegali swoją rolę jako przewodnią siłę przemian. Ich zadaniem było tworzenie odpowiedniej jakości życia mieszkańców i odbudowa ze zniszczeń wojennych. W latach pięćdziesiątych podstawowym zagadnieniem teoretycznym stały się dyskusje o formie miasta. Jedną z najważniejszych idei tego okresu była koncepcja regionu urbanistycznego Patrick’a Abercombie . W krajach, gdzie tradycja architektoniczna była dominująca, przykładowo we Włoszech, zainteresowania badawcze skoncentrowały się na badaniu morfologii miejskiej. Przedmiotem studiów było zrozumienie formy zabudowy. Do najważniejszych zagadnień teoretycznych poruszanych w dyskusjach o formie należą: kształtowanie przestrzeni sąsiedzkich, struktura miasta, ochrona środowiska, rozdzielenie obszarów zurbanizowanych i naturalnych oraz kształt granicy miasta.

W praktyce planistycznej w Stanach Zjednoczonych Ameryki poczynając od lat sześćdziesiątych obowiązywał wzorzec „miasta ogrodu o układzie promienistym” . W rezultacie powstały rozległe obszary miejskie pokryte zabudową o niewielkiej intensywności, charakteryzujące się segregacją przestrzenną i funkcjonalną. Następstwem tego prądu jest New Urbanizm - myśl planistyczna popularna w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej i w Wielkiej Brytanii, zbliżona do idei Ebenezera Howarda i Patrick’a Geddesa. Założenia idei dotyczą formy miasta: Tkanka miejska powinna składać się z różnych rodzajów budynków, o niejednorodnym sposobie wykorzystywania. Podstawowym ziarnem miasta jest jednostka sąsiedzka o ograniczonych rozmiarach, wyraźnie zdefiniowanej granicy, skoncentrowana wokół centrum. New Urbanizm jest krytykowany ze względu na jednorodny skład społeczny osiedli, w których mieszkania kupują ludzie o podobnych dochodach. Miasta planowane według założeń ideologii New Urbanizm są homogeniczne. Jedynie w przypadku przedsięwzięć finansowanych z pieniędzy publicznych możliwe staje się łączenie różnych grup społecznych poprzez projektowanie zabudowy o różnym standardzie oraz integrację mieszkań socjalnych [ Fainstein, 2000, s.21-23 ]. Popularność ruchu jest spowodowana znacznym urozmaiceniem zabudowy w porównaniu z monotonią osiedli okresu wcześniejszego. Przedmiotem zainteresowania współczesnego planowania, obok formy miejskiej i organizacji przestrzennej miasta, są procesy społeczne, które stanowią podstawę morfologii miasta, oraz poszukiwanie strategii dla osiągnięcia zrównoważonego rozwoju .

Planowanie jako proces polityczny.

Poczynając od lat siedemdziesiątych w teorii planowania przestrzennego popularność zdobywa przekonanie, iż większość propozycji planistycznych jest wynikiem procesu planistycznego, a nie racjonalistycznych analiz. Kamiński [ 2002, s.40 ] wyróżnia kilka etapów ewolucji myśli planistycznej w ramach tego wątku: W latach siedemdziesiątych obowiązywała wiara, że zwykli ludzie mogą odgrywać kreatywną rolę w planowaniu przestrzennym. Wystarczy zapewnienie im odpowiedniego wsparcia organizacyjnego i technicznego dla umożliwienia partycypacji społecznej i wykreowania możliwości negocjacji. Zjawisko to nosiło nazwę planowania popularnego - popular planning. W latach osiemdziesiątych nastąpił wzrost zaufania dla metod zarządzania zdolnych uruchamiać mechanizmy rynkowe. Szczególnie istotne są doświadczenia angielskie tzw. action planning z różnego rodzaju korporacjami i agencjami rozwoju przestrzennego. Lata dziewięćdziesiąte i późniejsze to rozwój koncepcji łączących oba te kierunki. W krajach Europy zachodniej planowanie jest wynikiem aktywnej działalności sektora publicznego dążącego do realizacji przyjętych strategii przy jak najszerszym udziale społeczeństwa.

Sposoby funkcjonowania administracji na kontynencie europejskim wywodzą się z zapisów Kodeksu Napoleońskiego [ Healey, 1997, s.22 ]. Dążenie do zwiększenia skuteczności działania administracji publicznej zapoczątkowało traktowanie planowania jako procesu politycznego. Analizy polityki traktowane jako dziedzina nauki rozwinęły się w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, gdzie ich celem było wypracowanie metod zdobycia elektoratu. Przedmiotem zainteresowania są metody zarządzania dynamiką zmian społecznych, gospodarczych i środowiskowych. Celem jest zrozumienie hierarchii wartości i sposobu myślenia ludzi oraz zwiększenie interakcji w procesie powstawania planu. Polityka traktowana jest jako instrument pozwalający na realizację przyjętych celów. Realizacją polityki zajmują się wysoko wykształceni i dobrze opłacani urzędnicy, którzy zobowiązują się działać w oparciu o zasady etyki. Ich zadaniem jest między innymi wspomaganie urbanistów ekspertyzą dotyczącą kwestii formalnych. Dążenie do uzyskania poparcia elektoratu jest przyczynkiem do wzrostu przejrzystości decyzji administracyjnych . Wykorzystywanie w praktyce przykładów amerykańskich ma wpływ na wzrost udziału mieszkańców w kształtowaniu ich miejsca zamieszkania. W Wielkiej Brytanii w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych zaczęto promować rozwój bazujący na współpracy publiczno-prywatnej. W rezultacie polityka na szczeblu lokalnym zaczęła odgrywać ważną rolę w praktyce zagospodarowania przestrzennego.

i W powyższej pracy znajduje się również bogate omówienie źródeł oraz odniesienie do przykładów polskich.

ii Karol Marx, Communist Manifesto, 1848 (pełny tekst w języku polskim można odnaleźć pod adresem http://www.komunizm.px.pl/manifest.htm - sprawdzono 10.08.2004) stwierdzał, iż mechanizmy rynkowe powinny zostać zastąpione systemem rządzonym przez społeczeństwo. Pod pojęciem społeczeństwa rozumiano „klasy”: robotniczą i chłopską. Dla wprowadzenia idei marksizmu w życie robotnicy walczyli o przejęcie kontroli nad państwem. Docelowo funkcje państwa miały zostać przekazane społecznościom lokalnym. Po zdobyciu władzy przez reprezentantów „mas pracujących” ta oryginalna idea została zapomniana [ Healey 1997, s.11 ].

iii Dalszy, szczegółowy opis wątku planowania gospodarczego odnajdujemy u cytowanych już powyżej Healey [1997] i Kamińskiego [2002]

iv Publikacje prof. John’a Friedmann’a za PLAN 602 (3.0) Advanced Planning Theory: Contemporary Debates – materiały do zajęć z przedmiotu Urban Planning w School of Community and Regional Planning, The University of British Columbia; adres strony http://www.scarp.ubc.ca/courses/plan602.htm (sprawdzone 2004.04.13): Retracking America: a theory of transactive planning 1973; The Good Society 1979; Planning in the Public Domain 1987; Empowerment 1992; ‘The Public Interest and Community Participation: Toward a Reconstruction of Public Philosophy’, JAIP 1973, 39, 1: 2-12.; z B. Hudson ‘Knowledge and Action: A Guide to Planning Theory’, JAIP 1974, 40, 1:2-16.; ‘The Epistemology of Social Practice: A Critique of Objective Knowledge’, Theory and Society, 6 1978, 1: 75-92.; ‘The Dialectic of Reason’, International Journal of Urban & Regional Research, 13, 2 1989: 217-236.; ‘The New Political Economy of Planning: The rise of Civil Society’ w M.Douglass and J. Friedmann (eds) Cities for Citizens New York: Wiley 1999

v Metody kolektywnego zarządzania bazujące na interakcji pomiędzy niewielkimi wspólnotami, łączącymi miejski i wiejski styl życia; agropolitan development - rozwój miejsko-wiejski, tł. autor

vi Publikacje na ten temat: Beatley Timothy, Manning Kristy, The Ecology of Place, Island Press 1997; Beatley Timothy, Green Urbanism: Learning from European Cities, Island Press 2000; oraz Goodin Robert E., Green Political Theory,Blackwell Pub 1992, Great Britain za [Healey 1997, s.17]

vii W tym czasie powstało szereg osiedli robotniczych mających być realizacją wizji miasta idealnego i powiązanych z eksperymentami społecznymi. Do najbardziej znanych należą: Saltaire koło Bradford (wybudowane 1851-1876); oraz osiedla tworzone przez Roberta Owena, Charles’a Fourier i Henri’ego de Saint Simon. W późniejszym okresie najbardziej znane były wspomniane już koncepcje Ebenezera Howarda.

viii Porównaj tabela 2, s. 19-20

ix Obszar miasta skoncentrowany wokół centrum, z hierarchią dzielnic, zorganizowanych w formie małych miasteczek połączonych między sobą obwodnicami i zawartymi wewnątrz pasami zieleni dla otrzymania jasno zdefiniowanej krawędzi obszaru zurbanizowanego. Przykładem takiego układu jest plan Londynu.

x Fainstein 2000, s.3 za [ Jacobs Jane 1961, The Death and Life of Great American Cities, Vintage Books, New York, s. 22-25]

xi Pominięcie w rozważaniach problemów społecznych oraz zainteresowanie wyłącznie formą było przedmiotem krytyki środowiska planistów w latach sześćdziesiątych. W Wielkiej Brytanii i innych północno-europejskich krajach teoretycy planowania rozwijali koncepcje organizacji przestrzennej, jako produktu dynamiki sił społecznych. Jest to związane z zaangażowaniem się geografów w dziedzinę planowania. Na całym świecie podkreślana jest ważność ochrony środowiska oraz dążenie do koncentracji zabudowy wynikające ze współczesnej dbałości o zachowanie zrównoważonego rozwoju [Fainstein 2000, s.3].

xii Prądem, który kontynuuje teorię analiz polityki jest ruch just city – „sprawiedliwe miasto”, tł. autor [ Fainstein 2000, s.25-34 ].

xiii Podstawa prawna uczestnictwa społecznego w planowaniu w Wielkiej Brytanii została ustanowiona w 1970 i umocniona poprzez Planning and Compensation Act w 1992 roku.

Bibliografia

Benevolo Leonardo 1995; Miasto w dziejach Europy, tł. Cieśla, Hanna, "Krąg" : "Volumen", Warszawa

Fainstein Susan S. 2000, New Directions in Planning Theory, Urban Affairs Review 35 (4):451-479.; źródło: policy.rutgers.edu

Gzell Sławomir 1996, Fenomen małomiejskości, Wydawnictwo Akapit DTP, Warszawa

Healey Patsy 1997, Collaborative Planning: Shaping Places in Fragmented Societies, University of British Columbia 1997

Jędraszko Andrzej 2005; Zagospodarowanie przestrzenne w Polsce – drogi i bezdroża regulacji ustawowych, Nakładem Unii Metropolii Polskich, Wydawnictwo Platan, Warszawa

Kamiński Zbigniew J. 2002, Pojęcie konfliktu w planowaniu przestrzennym, Architektura z.40; Politechnika Śląska, Zeszyty Naukowe Nr 1553; Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2002

Majer Andrzej 1999; Miasta Ameryki - Kryzys i polityka odnowy; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa

Niewiadomski Zygmunt 2003, Planowanie przestrzenne – Zarys systemu, (wyd.II zaktualizowane); Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa

Sanoff Henry 2000, Community Participation Methods in Design and Planning, John Willey and Sons, New York, USA

Wrona Stefan K. 1980, Metody uczestniczenia w projektowaniu w architekturze i urbanistyce, Wydawnictwa Politechniki Warszawskiej, Warszawa

17.03.2008. 19:52

Ten artykuł nie ma jeszcze żadnych komentarzy.